In alle continenten kent men het traditioneel gebruik van papier mache in een grote variëteit: poppen, maskers, marionetten, speelgoed, siervoorwerpen,... Dat komt omdat het zo'n goedkoop, veelzijdig, makkelijk te verkrijgen en te verwerken materiaal is. Maar dat was niet altijd zo: eeuwenlang was papier een zeer kostbaar materiaal en de verwerking ervan tot papier mache was een tijdrovend en arbeidsintensief proces. Voor de geschiedenisfreaks geven we graag een historisch-geografisch overzicht.

PAPIER MACHE: een stukje geschiedenis, in vogelvlucht over de continenten. Van waar komt eigenlijk het woord papier mache? Vermits het een Frans woord is: uit Frankrijk. Franse vrouwen kochten papierafval van uitgevers en boekbinders en bewerkten het door erop te kauwen. Vandaar dus: papier mache. Dat was nog voor de uitvinding van machines die papier konden fijn malen. Maar eigenlijk moeten we teruggaan tot de uitvinding van het papier zelf. Dat gebeurde in China in de 2de eeuw na Chr. Pas tegen het einde van de 10de eeuw nam papier de plaats in van de vezels van de papyrusplant, die al in het oude Egypte werden gebruikt. Papier verving dus de papyrus, maar nam er wel de naam van over!

Europa

In Frankrijk gebruikte men al in de 16de eeuw papier mache voor poppenkoppen, maar pas vanaf de 17de eeuw waren Franse handwerklieden, als eersten in Europa, geďnteresseerd in papier mache voor commerciële toepassingen.
Na 1670 sloeg de belangstelling over naar Engeland. Die verhoogde belangstelling had te maken met de populariteit van oosterse voorwerpen: Japanse siervoorwerpen, Chinees porselein. Toch is het pas halverwege de 18de eeuw dat op grote schaal werd gebruik gemaakt van het 'nieuwe' materiaal. Meubels en kunstvoorwerpen uit papier mache deden hun intrede in Frankrijk.
Zeer gegeerd waren de Franse snuifdozen. Peter de Grote en Catharina de Grote (Rusland) waren er geestdriftige verzamelaars van en zij richtten in hun Rijk papier mache-fabrieken op. Papier mache kende ook bijval als imitatie van stucwerk en gipsdecoraties.
Het productiefst waren echter de Engelsen. Zij vervaardigden de mooiste meubels en decoratieve ornamenten zoals wandconsoles, muurkandelaars, spiegellijsten, plafondornamenten.
Engeland importeerde ook veel Chinees en Japans lakwerk en dat inspireerde de fabrikanten om papier mache met lakwerk te maken.
De "japannerie" werd een echte rage! Je houdt het niet voor mogelijk wat er allemaal uit papier mache werd gemaakt en gelakt, gevernist, verguld, ingelegd met edelstenen, gemarmerd of beschilderd met bloemen, varens, dieren en landschappen: panelen en daken voor koetsen, rijtuigen en draagstoelen, hutten in luxueuze schepen, deuren, schoorsteenmantels, haardschermen, secretaires, kamerschermen, hemelbedden, boekenplanken, tafels, theebladen,... Volgens Chambers' Encyclopedia van 1753 werd het ook gebruikt voor schilderlijsten en bladornamenten die werden aangebracht op kasten en stoelen.
En vergeten we niet een heel bijzondere artistieke toepassing van papier mache te vermelden: de poppenkastpoppen.
Al in het begin van de 17de eeuw waren poppenkastvoorstellingen door rondtrekkende kunstenaars zeer populair. Denken we maar aan de Italiaanse Commedia dell'Arte met "Pulcinella", in Frankrijk "Polichinelle" en "Guignol", in Rusland "Petroesjka", in de Lage Landen "Jan Klaassen".
Wereldberoemd waren de poppenmakers van Nuerenberg. De speelgoedfabrieken begonnen daar omstreeks 1810 met de massaproductie van geperste poppenkoppen volgens een procédé dat kneden met de hand overbodig maakte.
Ook in de 19de eeuw bleef papier mache in Europa zeer populair. Het was de gouden tijd van de meubelproductie in Engeland.
In Rusland kwam de vervaardiging van papier mache pas goed op gang vanaf 1830. Er ontstond een heel eigen wijze van lakken en beschilderen met folkloristische motieven van poppen, snuifdozen, sigarettendoosjes, kistjes, pennedozen, theebladen, en vele andere gebruiksvoorwerpen.
Een prachtig voorbeeld van de veelzijdigheid van papier mache is een boot die Isaac Weld bouwde in 1800 in het Ierse Cork en ermee ging zeilen op Lake Killarny.
In 1833 fabriceerde en verscheepte Charles F. Bielefeld 10 montage-woningen voor landarbeiders en een villa met 12 kamers voor een opdrachtgever in Australie.
De Franse Fysicus Louis Auzoux begon te experimenteren om duurzame anatomische modellen te maken. In 1922 lanceerde hij een eerste reeks technisch perfect gedetailleerde en geschilderde modellen in papier mache. In 1830 introduceerde hij een 6 voet grote man uit 129 veschillende stukjes en 1115 genummerde details.
Het meesterwerk van een horlogemaker uit Dresden, Duitsland was een klok uit 1883 in papier mache.
Het meest spectaculaire was - ook in Duistland- een dorp van voorgefabriceerde huizen en - in Noorwegen - een kerk. De Duitse huizen bleven ondanks de regen een tijd bewaard, de kerk hield het zelfs 37 jaar vol.
Heel bekend is het park "the tarot garden" van artiest Nikki De Saint Phalle.
Ze begon in 1979 te werken aan deze fantasietuin in Toscanie, Italie, en opende de deuren pas in 1993 voor publiek.
Er werden almaar nieuwe technieken uitgevonden, die meer verfijnde toepassingen mogelijk maakten. Tot 1820 gebruikte men ook brons, zilver, blad- en poedergoud als versiering, daarna paarlemoeren inlegsels. Later kwamen de technieken van het "marmeren" en "vlammen" in zwang.
Stilaan begon de markt echter verzadigd te geraken en om nog iets te verdienen produceerden de fabrikanten producten van inferieuze kwaliteit. Het materiaal werd een goedkoop gefabriceerd massaproduct. De vaak bijzondere met de hand aangebrachte decoraties werden vervangen door machinaal opgedrukte sjabloon-versieringen. Tijdens de 'Grote tentoonstelling' in 1851 was de achteruitgang in ontwerpen en uitvoering duidelijk zichtbaar. Alle pogingen werden ondernomen om weer tot de vroegere hoge kwaliteitsstandaard terug te keren, maar vergeefs. De uitvinding van het galvaniseren, midden de 19de eeuw, betekende de genadeslag voor het papier-mache op industrieel gebied. Maar ook in de 20ste eeuw bleef papier-mache voor vele creatievelingen - of ze nu professioneel of als amateur werken - een heel bijzondere en zeker geen minderwaardige techniek waarmee ze hun fantasie vorm kunnen geven. En dat zal in de 21ste eeuw niet anders zijn!

Amerika

Pas in de 19de eeuw geraakte papier mache in zwang in de Verenigde Staten van Amerika. Het waren Engelse firma's die papier mache-goederen naar Amerika exporteerden. George Washington, de eerste president van de VS, bestelde in Londen papier mache voor het plafond van zijn huis in Virginia.
Zelfs buiten in parken werden standbeelden van papier mache geplaatst als goedkoop alternatief voor marmeren beeldhouwwerken.
Halfweg de 19de eeuw werden er in Connecticut grote papier mache-fabrieken opgericht: Litchfield en Wadham werden bekende namen. Engelse immigranten uit Birmingham brachten hun kennis mee over de grote plas en leerden de Amerikanen de technieken van het japanlakken en inleggen met parelmoer .
De firma Litchfield was vooral bekend voor de fabricatie van klokkenkasten, versierd met goud en parelmoer. Net als in Europa werd er een uitgebreid gamma voorwerpen geproduceerd, van bureaus, stoelen, trapleuningen, kamerschermen, brievenhouders, kaartenbakjes, naaidozen en knopen, schaakborden tot lipstickhouders. Zelfs borstbeelden van prominente Amerikanen, gemaakt van uit de circulatie genomen bankbiljetten!

Mexico

Vele toepassingen van papier mache hebben in Mexico te maken met religie en volksgeloof.
In de Goede Week voor Pasen worden "judaspopjes" gemaakt.
In de kersttijd spelen de kinderen met "pinatas": dit zijn sterren, vissen, bloemen, scheepjes, enz., gevuld met snoepjes, vruchten, noten en speeltjes. Op het einde van het feest worden de pinata's gebroken en de zoetigheid opgegeten.
Op Allerzielen of de Dag der Doden bestrijden de Mexicanen de Dood met humor. Ze dragen felgekleurde miniatuurskeletten, schedels, doodskisten mee, waarmee ze mekaar aan het schrikken maken.
De traditie van de maskers gaat in Mexico terug tot voor de Spaanse overheersing en heeft te maken met pre-christelijke magie. Ter ere van de goden droegen priesters en ook jagers maskers van goud en edelstenen, die door de conquistadores natuurlijk gretig buit werden gemaakt. Vandaag de dag zijn de maskers uit, jawel, papier mache.

India

Al van in de 15de eeuw wordt in Kashmir papier mache gemaakt, eerst voor de versiering van pennendozen, lampekappen, theekannen en kopjes, theedozen, kommen, vazen, opbergdozen, hangers en armbanden, juwelendoosjes, wandornamenten en plafondpanelen. Tegenwoordig is het de moslimgemeenschap die zich bezighoudt met papier mache. Alhoewel het werken met papier mache officieel is voorbehouden aan mannen, zijn het in de praktijk de vrouwen die de saaie klussen doen, zoals het uitstrijken van de pulp in de matrijzen. Denk daar maar eens aan als je een mooie Indische vaas in papier mache koopt!

Japan

Vanaf het begin van de 17de eeuw ontstond in Japan belangstelling voor folkloristisch speelgoed voor kinderen. Eigenlijk waren het oorspronkelijk rituele objecten: na een bezoek aan de tempel namen de volwassenen allerlei kleine objecten mee om hun kinderen te beschermen tegen de boze geesten. Deze speelgoedjes stelden vaak dieren voor: vogels, honden, tijgers, apen, vissen.
Het populairst als geluksbrengers zijn ook nu nog de zeebrasem, de das en de kat. Vaak zijn er legendes verbonden aan deze figuren of hebben ze een symbolische betekenis.
Op de Okinawa-eilanden vermaken rijke kinderen zich al generaties lang met papier mache-speelgoed. Arme landbouwers en rijsttelers gebruiken poppen van hout, klei en papier mache als offer om de goden bescherming van hun oogst af te smeken.

Deze reis in de tijd en overheen de continenten leert ons dat papier mache bij rijk én arm gebruikt werd - en nog steeds wordt - en zeker niet bedoeld is als goedkoop surrogaat voor armoedzaaiers. Koningen en keizers paradeerden in koetsen, leefden in weelderige paleizen en omringden zich met kunstzinnige meubels en objecten van papier mache!
Mogelijk krijgt u ook de smaak te pakken na dit verhaal en begint u er ook aan, hetzij met het verzamelen hetzij met het zelf vervaardigen.
VEEL SUCCES !!